Słupszczanin Heinrich von Stephan (1831-1897), to jeden z najbardziej znaczących pionierów powołania Światowego Związku Pocztowego. W 39 roku życia został generalnym dyrektorem poczty niemieckiej. Droga zawodowa Stephana była pasmem sukcesów. Jemu zawdzięczać należy stopniowe rozszerzanie usług pocztowych na kolejne kraje Europy, później Ameryki i Azji. Z niezwykłym uporem wprowadzał jednolite przepisy pocztowe dla wszystkich urzędów, jednakowe stawki za przesyłanie paczek i listów.

Poczta dotychczas tylko lądowa zaczęła być przewożona przez statki, balony, cepeliny.

Nie sposób przypomnieć, że główny organizator i współtwórca UPU urodził się w Słupsku – dawniej Stolp i w tym mieście rozpoczął swoją karierę pocztową. W materiałach historycznych jest nazywany: Królem Poczt, Duszą Świata Poczty, Ojcem Światowej Poczty, Genialnym Pocztowcem, Pocztowcem Wszechświatów.

Powołanie Światowego Związku Pocztowego

W XIX wieku następuje szybki rozwój techniki. To powoduje przewrót w organizacji poczt. W 1830 r. uruchamia się pierwszą linię kolejową na trasie Liverpool–Manchester. Śladem Anglii poszły Stany Zjednoczone, Belgia, Niemcy, Francja, Włochy i inne kraje. Pocztę zaczęto przewozić koleją. Z chwilą wybudowania pierwszego statku parowego, rozpoczęto w szerszym zakresie wykorzystywać także drogi morskie do przewozu poczty. W 1833 r. wodowano pierwszy parowiec „Royal William”, który zapoczątkował regularną komunikację pocztową drogą morską. Wynalezienie silnika benzynowego i skonstruowanie pierwszego samochodu i motocykla miało ogromne znaczenie w dziedzinie usprawnienia komunikacji pocztowej. Największym jednak osiągnięciem techniki w komunikacji pocztowej było skonstruowanie samolotu. (Pierwszy lot poczty balonem odbył się w 1784 r.).

Szeroko rozwinięta w XIX w. sieć połączeń pocztowych, wyłoniła konieczność stworzenia takiej centrali międzynarodowej, która mogłaby unormować stosunki pocztowe pomiędzy poszczególnymi państwami całego świata. Tej czynności udało się dokonać Heinrichowi von Stephanowi, ówczesnemu ministrowi poczty niemieckiej. Wprawdzie nie był on pierwszą osobą, która podjęła taki pomysł i czyn, ale jego fachowa wiedza, znajomość dyplomatyczna i języków obcych pozwoliła na pełną realizację tych zamysłów.

W dniu 9 października 1874 r. powstało jednolite terytorium pocztowe, które wpłynęło na gospodarcze ożywienie i pełniejsze wykorzystanie istniejących środków komunikacji. Poczta stała się szybkim i sprawnym środkiem komunikowania.

Powstały Związek jest wielkim dziełem pokoju. W tym dniu w Bernie (Szwajcaria)
22 kraje podpisały Układ Berneński, a tym samym utworzyły Powszechny Związek Pocztowy (Union Generale des Postes), który w roku 1878 na kolejnym Kongresie z udziałem już 33 krajów członkowskich przyjął, do dzisiaj używaną nazwę, Union Postale Universelle (UPU).

Utworzono też Międzynarodowe Biuro Światowego Związku Pocztowego. Nadto ustalono, że każdy kraj, który przystąpi do Związku, musi uznać zarówno postanowienia Światowej Konwencji Pocztowej, jak i przepisy o międzynarodowej służbie pocztowej. Z tą chwilą dotychczasowy chaos zmienił się w „jednolity obszar pocztowy do wzajemnej wymiany przesyłek listowych”. Zawarta konwencja zapewniała suwerenność i niezależność poczt krajowych, eliminowała bariery, które zagrażały przesyłkom pocztowym w granicach politycznych i terytorialnych poszczególnych państw. UPU od początku istnienia umożliwiła swobodną wymianę korespondencji między mieszkańcami świata, gdyż obejmowała nie tylko kraje europejskie, ale także zależne od nich kolonie azjatyckie i afrykańskie.

Ta próba integracji administracji pocztowych różnych krajów była wyjątkowo trudna do realizacji, ponieważ poszczególne państwa różnie pojmowały rolę poczty. W każdym kraju obowiązywały inne przepisy dotyczące procedury i taryfy pocztowej. Jeśli prowadzono międzynarodową wymianę przesyłek, to ograniczała się ona do krajów sąsiedzkich na podstawie bezpośrednich porozumień. Jednak zasady, które wówczas ustalono, stały się podstawą późniejszych rozmów międzynarodowych, co doprowadziło do unifikacji w działaniu poczty międzynarodowej.

Na przełomie XIX i XX w. do Związku należeli już przedstawiciele wszystkich kontynentów.

Językiem obrad pocztowych stał się j. francuski, najwyższą władzą Związku – Kongres. Kongresy pocztowe zwoływane są średnio co 5 lat głównie po to, aby zmodyfikować Światową Konwencję Pocztową, uchwalić umowy towarzyszące i inne akty prawne, zatwierdzić budżet UPU oraz wybrać nowe władze jej poszczególnych organów. W dotychczasowej historii działania UPU – od roku 1874 – czyli przez 135 lat – odbyły się 24 Kongresy.

Od października 1874 do 1947 roku Światowy Związek Pocztowy (UPU) działał nieprzerwanie, niezależnie od dwóch wojen światowych, wielkiego kryzysu gospodarczego końca lat 20 XX wieku, przewrotów ustrojowych.

Zmiany nastąpiły w 1947 roku, kiedy to podpisano porozumienie między Narodami Zjednoczonymi a Światowym Związkiem Pocztowym, dzięki czemu UPU stała się Specjalną Agencją ONZ (Specialized Agency of the United Nations).

Światowym symbolem UPU jest pomnik dłuta rzeźbiarza francuskiego Renee de Saint Marceau, przedstawiający glob ziemski oraz otaczające powiewne postacie kobiece podające sobie listy z rąk do rąk. Ten oryginalny w pomyśle pomnik odsłonięto z okazji 25-lecia UPU.

Polskie akcenty na Kongresie.

Zgodnie z przewidywaniami Polska na ostatnim Kongresie weszła w skład organu „Rady do spraw Eksploatacji Pocztowej”.

Jest to niewątpliwym sukcesem, ponieważ polską kandydaturę poparła ponad połowa państw członkowskich (w tym głosowaniu wzięły udział 163 państwa). Według zastępcy dyrektora generalnego Poczty Polski Mariusza Wnuka, miarą sukcesu jest fakt, że z grupy geograficznej, w której w skład wchodzi nasz kraj, wybrano tylko trzy kraje: Polskę, Federację Rosyjską i Azerbejdżan. Ponadto Poczta Polska wybrana została na funkcję wiceprzewodniczącego Komitetu. W historii UPU Poczta Polska nie pełniła jeszcze tak ważnej funkcji. Jest to istotne wydarzenie, które, miało miejsce akurat w roku jubileuszu 450 lat Poczty Polskiej.

Poczta Polska od wielu lat aktywnie uczestniczy w pracach różnych zespołów Kongresowych. Jak opisuje Irena Zielińska (ówczesny pracownik Wydziału Emisji Znaczków Pocztowych w Departamencie Służby Pocztowej Ministerstwa Łączności), naczelnik tego wydziału, Maksymilian Herwich, bardzo aktywny w Komitecie Obchodów 400 lat Poczty Polskiej, został w późniejszym czasie długoletnim sekretarzem Światowego Związku Pocztowego.

Jerzy Henke

Na podstawie: „Archiv fur deutsche Postgeschite” z lat 1974 i późniejszych tygodników „Poczta Polska“